Stadhuis

Deze pagina gaat specifiek in op de historie van het stadhuis en noemt ook nog even de Raadskelder

pagina's elders:
Nieuwbouw stadhuis/bestuurscentrum
nieuwbouw Stadskantoor
Markt

Tekening Kees Meijer, najaar 1998.

Restauratie bordes stadhuis den bosch december 2007.en restauratie afgerond 1 april 2008.

Registratie en archivering schilderijen den bosch, 8 mei 2007.

Nieuwe aanstraling Stadhuis en Markt den bosch, 23 april 2007.

Stadhuis op stelten - 13 april 2005

de Raadskelder

historie Raadskelder

van raadhuis naar stadhuis

oranjegalerij

-------------------

Het carillon van het stadshuis, dat elke woensdag door beiaardier Joost van Balkom bespeeld wordt .
-foto's © gerard monté, 18 augustus 2007

Inleiding [historie]

Een enigszins Hollandse allure straalt het Bossche stadhuis uit. Dat komt door de bouwtijd -1670- toen de stad na een Spaanse periode terugging naar de Staten van Holland.
Het stadhuis heeft enkele voorgangers gekend. Vóór 1370 zou op de hoek Ridderstraat/Achter het Stadhuis al een raadhuis hebben gestaan. Van de locatie Markt 1 is pas sprake vanaf 1370.

Het Bossche stadhuis dateert uit de 2e helft van de veertiende eeuw. De bouw moet rond 1372 zijn afgerond. In dat jaar werd de oudste klok opgehangen. In 1533 volgt na de stadsbrand van 1463 , waardoor het gebouw beschadigd raakte, een verbouwing.Die staat olv Jan Derkennis die ook als architect aan de Sint Jan was verbonden.

In 1670 volgde er opnieuw een verbouwing waardoor het aanzien van de gevel veranderde van een gothische naar een neo-klassieke pui.
Weinig in het oog vallend, maar des te knapper geconstrueerd is het tympaan in de gevel van het stadhuis [zie hieronder].

Het stadhuis had oorsponkelijk twee trappen. Die zijn bij de verbouwing in 1670 teruggebracht tot een. In 1913 keerden de twee trappen aan weerszijden van het bordes terug.

Links: De voormalige secretarie een aanbouw van architect Piet Keulemans.

Rechts: in het tympaan zijn de wildemannen opgenomen die het stadswapen ondersteunen. Daaronder bevindt zich het klokkenspel, ofwel 'de pèrdjes van het stadhuis' .
-foto's © gerard monté, 18 augustus 2007 [r]
en paul kriele, juni 2003 [l].

---------------------

Bordes stadhuis in restauratie den bosch, 7 december 2007.

Tot eind maart 2008 wordt het bordes van het stadhuis gerestaureerd. De renovatie van het bordes is nodig om beschadigingen te herstellen en verdere schade te voorkomen. Zo worden de verankeringen vervangen om te voorkomen dat het natuursteen uitzet en gaat scheuren. De voegen tussen het natuursteen worden opnieuw aangebracht. De bordesvloer wordt waterdicht gemaakt en een aantal stenen wordt gedeeltelijk vervangen wegens beschadigingen.

Ook het bordes toont zich weer als vanouds. -foto© paul kriele, 2 april 2008.

Gedurende de gehele renovatieperiode is het niet mogelijk het Stadhuis via de voorzijde te bereiken. Bezoekers kunnen naar binnen via de ingang van het Bestuurscentrum aan Achter 't Stadhuis.
De Raadskelder blijft gedurende de gehele periode toegankelijk via een van beide trappen aan de zijkanten van het bordes.
Eerder kwam al de hal [1985 ivm 800 jaar stad] en in 2005 het interieur met name de bodekamer, B&W kamer en de verhuizing van de kamer van wethouder Eugster aan bod. Vorig jaar kreeg de gevel een grote beurt.

situatie februari 2008

Kort na caranval 2008 [3, 4 en 5 februari] keerde het bordes terug in de bouwfase die nog tot maart 2008 duurt. Tijdens het driedaags carnaval waren de rotzooi en de bouwspullen opgeruimd om plaats te maken voor Prins Amadeiro XXV, diens adjudant en hun Gevollug en andere hoge gasten, onder wie de ombudsman en enkele particulier secretarissen van de koninklijke familie [Beatrix, Máxima en Willem Alexander]..

Het bordes is al aardig opgeknapt. Er staat nog een natuurstenen blok rechts, maar het bordes is nagenoeg klaar.

-foto © paul kriele, 13 februari 2008.

situatie december 2007

Een blauw zeil zal nog wel enige maanden over het bordes van het stadhuis blijven liggen. Met carnaval wordt dat tijdelijk onderbroken voor de ontvangst van prins Amadeiro XXV, of er wordt een apart bordes aangelegd.

- foto's © gerard monté, 16 december 2007.

Bij de restauratie gaat het vooral om de aanhechtingen en de voegen tussen de natuurstenen die verweerd zijn.

- foto's © gerard monté, 16 december 2007.

------------------------------

Restauratie en archivering schilderijen den bosch, 8 mei 2007.

Ton van der Vorst is bezig met het in beeld brengen van schilderijen die zich in het stadhuis bevinden. Dat project is al een oud bstaand karwei, waar van der Vorst momenteel [mei 2007] weer actief in is. De archivering gebeurt ism het Noordbrabants Museum.

Tom van der Vorst op dinsdag 8 mei 2007 bij weer een ander schilderij van Bogaerts 1899. Dit keer is afgebeeld: Model Oude Hannes Heesakkers van de Uilenburg als houthakker, 1899.

- foto's © paul kriele, 8 mei 2007.

De Gemeente bericht: Het betreft schilderijen [gemeentelijk eigendom] -van circa 75 stuks- die op de zolder stonden van het stadhuis. Ze zijn/worden nu gedocumenteerd, gefotografeerd en straks deskundig ondergebracht bij onder meer het Noordbrabants museum. De documentatie is ook nodig voor ondermeer verzekering en misschien restauratie.

Op deze foto's is Van der Vorst maandag 7 mei 2007 bezig met een portret van Maria Blaaukamer.

De achterkant vermeldt: *15-12-1708 + 14 -01-1756 gehuwd met Wilhelmus Nicolaas Backerus Bopp * 26-12-1740.

Nieuwe floodlights voor stadhuis en lantaarns Markt getest den bosch, 24 april 2007.

Maandag 23 april 2007 is de nieuwe aanstraling van het Bossche stadhuis getest. Dat gebeurde op initiatief van de gemeente waarbij de stichting Lichtcentrum 's-Hertogenbosch aanwezig was en een advies gaf. Dit door Philips op proef geleverde systeem bevat LED-lampen, die eventueel met een computerbesturing elke gewenste kleur kan leveren. De gemeente moet nog een lichtplan maken maar testte alvast de stadhuisaanstraling en enkele lantaarns, die op de Markt komen te staan en uitgerust zijn met het kroontjesembleem.. zie pagina stadhuis

Drie momentopnamen van de nieuwe aanstraling voor het stadhuis. Maandag 23 april 2007 werd deze installatie getest. - foto's © gerard monté, 23 april 2007 .
---------------------------------
Stadhuis op stelten/ den bosch, 13 april 2005

Momenteel staat het stadhuis op stelten. Het gebouw wordt van buiten gestript en opnieuw gevoegd en van binnen zal de techniek van elektriciteit en de digitale leidingen worden vernieuwd. Sommige kamers veranderen van functie, zo zal bijv. wethouder Eugster verhuizen naar de achterzijde en de B&W-kamer naar haar kamer op de eerste verdieping aan de voorzijde.De secretaresses verhuizen naar de voorkant van het stadhuis, de kamer tegenover de bodekamer. De Welshroom verhuist naar het bestuurscentrum aan de Wolvenhoek. Die kamer wordt werkkamer. De Koepelzaal wordt als keuken ingericht voor cateraar Hutten, die de ontvangsten gaat verzorgen.

Begin november 2005 is de gevel aan de beurt. Het interieur ligt nog tamelijk overhoop, en tegelijk zijn gevelspecialisten bezig met de restauratie van de dakkapellen, de verbetering van het het voegwerk van de pui en het schilderen van het lijstwerk.

-foto © paul kriele, 11 november 2005.

In de Oranjegalerij en de trouwzaal komt luchtkoeling zoals dat al in de oude raadszaal zit. De gemeente heeft met het winkeltje rechts geen toestemming gekregen voor de bouw van een vluchtrap. Die veiligheidstrap komt nu binnenin via de Raadskelder .
Om bezoekers niet te hinderen pakt aannemer De Bont van Hulten eerst de linker en dan de rechterhelft aan. Bezoekers en ambtenaren kunnen alleen nog met pasjes de hekken in de hal passeren.

-------------------------

75 jaar De Raadskelder - [Nieuwsbrief Bastion oranje, 27 januari 2004]

In september 2004 viert Tonny Rademaker jr. het feit dat 75 jaar geleden de kelder werd ingericht als etablissement. Vooral Den Bosch als toeristische trekpleister werd in de jaren dertig gepromoot. Onder het enthousiasme van burgemeester Frans van Lanschot trokken busladingen vol naar Markt en Sint Jan. De Raadskelder was met zijn Brabantse koffietafel bij zo’n bezoek de eerste pleisterplaats.

Antoon van Duinkerken schreef in 1930 :

Wie in den Bossche kelder zit
verliest zichzelf in uw bezit
O, Bacchus Evoë! **[
Doch schooner droombeeld
ken ik niet
dan ’ t welk de drinker voor zich ziet.

bron: Bossche scheurkalender 26 januari 2004. Ook opgenomen in de Literaire Wandeling/Gerard Monté.

'Bacchus Evoë', is een jubelkreet.
De Duitse Rathskellers waren veelal bierkelders én erg populair. De Bossche kelder is zich meer als culinaire eetgelegenheid en soos voor tal van clubs en verbonden gaan profileren.

De toegang tot de eeuwen oude kelders van het stadhuis.

De Raadskelder
Het was burgemeester Frans van Lanschot die in 1929 de voormalige gevangenis en Olde Regtbank in de kelder tot Raadskelder liet verbouwen. De kelders hadden kort voordien nog gediend als boterhal en fietsenstalling.
In de Raadskelder werden de toeristen ontvangen met een Brabantse Koffietafel en een toespraakje van de burgemeester himself om vervolgens de stad te gaan bezoeken. Pietje Hendrix senior kreeg de restauratieve leiding van dit semi-gemeentellijk etablissmement.
Hendrix heeft de zaak in 1977 met goodwill aan Jan Hein Verlinden en deze op zijn beurt tien jaar later aan Tonny Rademaker senior verkocht.

historie Raadskelder
De kelders onder het stadhuis zijn vaak gebruikt voor militaire doeleinden. Na 1629, het jaar van de inname van de stad door Frederik Hendrik, nam de Hoofdwacht zijn intrek in de Raadskelder. Dat was maar van korte duur. Vanaf 1639 is bekend dat de Hoofdwacht was gevestigd in het pand de Leeuwenborgh dat tegenwoordig deel uitmaakt van Golden Tulip Hotel Central op de Markt.

Dan volgen uiteenlopende functies voor de stadhuiskelders: gevangenis. Uit de Franse tijd is bekend dat het garnizoen weer gebruik maakt van de ruimten onder de gewelven en vanaf 1905 is het oorlogsmuseum en vanaf 1927 Botermarkt.
Het was burgemeester Frans van Lanschot- niet vies van publiciteit - die de Raadskelder transformeerde tot café-restaurant.

Van raadhuis naar stadhuis

Het tympaan van het stadhuis met de bekende pèrdjes van Jacob van Roman [1670]

Details
De stijl van het stadhuis heet Palladiostijl, genoemd naar een Italiaanse Bouwmeester, maar wordt ook wel 'Jacob van Campenstijl' genoemd naar de architect die ook het Paleis op de Dam en het stadhuis van Maastricht heeft ontworpen. De verbouwing volgde op de stadsbrand van 1669. Architecten van het interieur waren de Hagenees Peter van Minnen en de Bosschenaar Dirck van Lith.

Bij binnenkomst in de hal bevindt zich links voorbij de trappenhal de Welshroom. De kamer bevat relicten aan de oorlog 1940/'45 en vormt een herinnering aan de Engelse soldaten die de stad in october 1944 bevrijdden.

schadeclaims

Schepenbank
De zijvleugels behoorden aanvankelijk niet bij het stadhuis. Vanaf de Markt gezien heet het linkerpand 'De Gaffel'. Daar werden maaltijden geserveerd en rechts het pand 'Sinterklaas', een gildehuis van de Bossche marktkramers dat in 1523 door de gemeente werd aangekocht. De panden zijn in 1670 samengevoegd met het centrale Heerenhuis daterend van 1366.
Het linkerpand heeft gediend als fractiekamer en fungeert momenteel als kamer voor een van de wethouders. Het rechter pand omvat de bodekamer, toiletgroep en secretariaat.
Achterin de grote hal is overgebleven de vierschaar. In deze schepenbank werd rechtspraak gehouden door de schout en schepenen. De gestraften werden van daaruit naar het schavot op de Markt geleid voor de terechtstelling. Dat betekende óf ketening aan de schandpaal, als teken voor het publiek, óf een terechtstelling door de beul met zweepslagen of het schavot.
Een luik van de hal naar de kelder dateert uit de tijd dat verdachten met de kop naar beneden werd gelaten om hen- hangend in een vat water- een bekentenis af te dwingen. Dit pressiemiddel was bedoeld voor de beter gesitueerden om hen een openbare terechtstelling te besparen.
Langszij de vierschaar komt men in de Romangalerij, genoemd naar de architect, anti-chambre en de trouwzaal.
Oorspronkelijk was er in de Ridderstraat een doorgang naar de binnenplaats van het stadhuis. In de periode van burgemeester G.van der Ven werd hier het voorlichtingscentrum ondergebracht.
In 1670 volgde er opnieuw een verbouwing waardoor het aanzien van de gevel veranderde van een gothische naar een neo-klassieke pui.
Weinig in het oog vallend, maar des te knapper geconstrueerd is het tympaan in de gevel van het stadhuis. Daaronder 'de paardjes'.

Het middeleeuws stadshuis van 1366 werd in 1529/30 verbouwd. Uit die jaren dateren ook de kelders onder het stadhuis.
De omvang was niet breder dan het huidige bordes.

foto © gerard monté

schadeclaims
Door de verbouwing liepen de aanpalende panden schade op, zo blijkt uit de claims.De eigenaresse van de Schietspijp [rechts] werd vijftig gulden uitgekeerd en de kosten voor een nieuwe voorgevel. Eigenaresse van 'de Lelie', het pand links, later Bally [tegenwoordig een telefoonwinkel] en bij ouderen nog bekend als VVV-kantoor, ontving 1671 gulden
Beroemd zijn de muurschilderingen van Antoon DerKinderen. In 1892 schilderde de Bossche kunstenaar de stichting van de stad door Hertog Hendrik I en vijf jaar later -ook op linnen- de bouw van de St.Jan [aan de overzijde].
De pèrdjes van het stadhuis, die op het hele uur gaan draaien, zijn van Jacob van Roman, die ook de Romangalerij heeft ontworpen. Kijken we in deze Romangalerij naar boven dan wanen we ons in een schip. De plafonds zijn geconstrueerd uit schepenbodems.
Aan de binnenzijde van de voorgevel bevinden zich de stads-en provinciewapens[westelijke kant] waarin steeds de Habsburgse adelaar als motief terugkeert een gunst die door het Habsburgs vorstenhuis werd verleend.

Trouwzaal
De deuren van de trouwzaal zijn van beeldhouwer Frans van der Brugt die ook de afbeeldingen op de zuilen van de Wilhelminabrug heeft gebeeldhouwd. In die taferelen zijn historische fragmenten opgenomen. Op de deuren zijn de levensfasen in beeld gebracht.
De bekleding van de trouwzaal is van leer van Arabische kamelen. Door een speciale behandeling met zilver en vervolgens een vernissage lijkt het op goudbehang. Het is de verkeerde naam, in het Frans cuire d'oré, voor cuire argenté.
Deuren en achterwand van de trouwzaal zijn afkomstig van de vroeger Gaffelkamer.
Het Bossche stadhuis staat op de Markt, liever gezegd, het grenst aan de Markt. Daar waar de Pensmarkt overgaat in Markt heeft het stadhuis kadastraal perceel Markt nummer 1 gekregen.

Oranjegalerij
De Oranjegalerij heeft de zaal op de eerste verdieping die toegang geeft tot de oude raadszaal. Deze zaal wordt nog gebruikt voor intieme trouwpartijen van bevoorrechte Bosschenaren.
Aan de wanden hangen portretten van koningin Beatrix en voormalige vorsten en stadhouders uit de Nassaudynastie, vandaar de naam Oranjegalerij.

Hoewel aanvankelijk werd gedacht dat het eerste raadhuis stond op de hoek Ridderstraat/Achter het Stadhuis, concludeert ir. dr. Ad van Drunen in zijn recente proefschrift [23 mei 2001], dat het oudste stadhuis mogelijk deel uitmaakte van 'het blok op de Markt' met vlees-, c.q. boterhal en lakenhal.
Het aanzien van het stadhuis dateert van 1670, toen na een stadsbrand het voormalige gothische stadhuis dringend verbouwd moest worden.

foto © gerard monté

Oranjegalerij.
Bij elke rondleiding verhaalt men over de Bossche meridiaan die dwars over de vloer van de Oranjegalerij loopt, onder het vloerkleed waarop de kaart van Blaeu is geweven. Die meridiaan is een koperen strip die de stand aangeeft van de zonnestraal die eens in het jaar door een gaatje ter grootte van een kwartje in het raam uiterst rechts doordringt. De Bossche meridiaan werd geschonken door de arrondissementsijkmeester Franciscus Everts.
De plafonds en schoorsteenmantel van de oude raadzaal zijn ook weer ontworpen door Jacob van Roman, de hof-architect van stadhouder/koning Willem III die ook de architect was van het Paleis het Loo.

terug naar top